«قایق»چگونه اختراع شد؟

به گفته‌ی میکائل فاول، دانشیار و پژوهشگر دپارتمان باستان‌شناسی و تاریخ باستان دانشگاه لوند سوئد، اکثریت معتقدند که انسان‌ها دست‌کم از زمانی که هوموساپینس‌ها به استرالیا رسیدند از قایق استفاده می‌کرده‌اند. 

به گفته فاول: «ما شواهد محکمی داریم که نشان می‌دهند انسان‌ها بین ۵۰ هزار تا ۶۵ هزار سال پیش در استرالیای امروزی حضور داشته‌اند. این موضوع مستلزم دریانوردی در آب‌های آزاد بین سرزمین اصلی آسیا و اَبَرقاره‌ی باستانی ساهول (که استرالیا در آن زمان بخشی از آن بود) بوده است. بنابراین، نوعی شناور باید دست‌کم از حدود ۵۰ هزار سال پیش مورد استفاده بوده باشد.» 

در این مورد، شواهدی از بقایای فیزیکی یک قایق باستانی به دست نیامده، بلکه از DNA حاصل شده است. یک مطالعه‌ی جدید کمابیش ۲۵۰۰ ژنوم از بومیان باستانی و امروزی استرالیا و کشورهای پیرامون را تحلیل و بررسی کرد که جمعیت‌های استرالیایی چه زمانی از جمعیت‌های سایر قاره‌ها جدا شده‌اند. مدل‌های آماری آن‌ها نشان داد شمال استرالیا نخستین بار حدود ۶۰ هزار سال پیش مسکونی شده است. این یافته‌ها همچنین با ابزارها و رنگ‌دانه‌های هم‌دوره که در محوطه‌های باستانی استرالیا کشف شده‌اند هم‌خوانی دارد. 

دیگر شواهد باستان‌شناسی که بحث‌برانگیزتر هستند، این احتمال را مطرح می‌کنند که انسان‌ها بسیار زودتر دریانوردی می‌کرده‌اند. 

فاول می‌گوید: «شواهدی وسوسه‌کننده از یونان وجود دارد. قدمت ابزارهای سنگی پارینه‌سنگی که در کرت پیدا شده‌اند برپایه بستر کشفشان دست‌کم ۱۳۰ هزار سال پیش تخمین زده شده‌اند. برخی باستان‌شناسان این تاریخ‌ها را زیر سؤال برده‌اند، اما اگر درست باشند، به این معناست که انسان‌های باستانی در دوره‌ی هولوسن میانی با قایق به آنجا سفر کرده‌اند.» کرت ده‌ها مایل از سرزمین اصلی یونان فاصله دارد و حدود ۵ میلیون سال است که یک جزیره بوده است. 

برخی کارشناسان زمانِ آغازِ سفرهای دریایی را صدها هزار سال، اگر نه بیش از یک میلیون سال، عقب‌تر برده‌اند که در این صورت قایق‌ها پیش از گونه‌ی ما پدید آمده‌اند. 

یک مطالعه در سال ۱۹۹۸ به سرپرستی باستان‌شناس «مایکل مُروود» ابزارهای سنگی کشف‌شده در جزیره‌ی فلورس اندونزی را کمابیش۸۰۰ هزارساله دانست و نتیجه گرفت ممکن است هومو ارکتوس برای رسیدن به آنجا از شناور استفاده کرده باشد. مِروود بعداً نویسنده مشترک مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۰ شد که نشان داد ابزارهای یک محوطه‌ی دیگر در فلورس ممکن است ۱٫۰۲ میلیون سال قدمت داشته باشند، اگر نه بیشتر. همچنین در پژوهشی که سال گذشته در نشریه‌ی Nature منتشر شد، گروهی دیگر پیشنهاد کردند قطعات ابزار سنگی یافت‌شده در جزیره‌ی سولاوسی اندونزی گواه اینست که خویشاوندان باستانی انسان دست‌کم ۱٫۰۴ میلیون سال پیش آنجا ابزار می‌ساخته‌اند. 

با این حال، درباره‌ی چگونگی و زمان رسیدن خویشاوندان باستانی انسان به این جزایر هنوز بحث‌های زیادی وجود دارد. جان چِری، استاد بازنشسته‌ی باستان‌شناسی معتقد است یکی از مشکلات ابزارهای سنگی کرت اینست که «یافته‌های سطحی» هستند؛ یعنی روی سطح زمین و در معرض دید قرار دارند، نه «لایه‌دار» که در لایه‌های مشخص خاک کشف می‌شوند. این اشیاء همچنین «فاقد تاریخ‌گذاری مطلق پرتوزا» هستند که می‌تواند زمان ساخت آن‌ها را دقیق‌تر مشخص کند. اگر داده‌های کرت «در بررسی‌های بیشتر پابرجا بمانند یا بتوان آن‌ها را بهتر تاریخ‌گذاری کرد»، می‌توان نتیجه‌گیری‌های دقیق‌تری انجام داد. 

چری می‌گوید مطالعات اندونزی «همگی بسیار مستحکم» هستند، اما او فرض می‌کند که هومینین‌ها تصادفی به فلورس و سولاوسی رسیده‌اند و نه لزوما با قایق. او به مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ اشاره می‌کند که نشان داد برخی ایگوآناها ممکن است با توده‌های گیاهی شناور ۸۰۰۰ کیلومتر از آمریکای شمالی تا فیجی جابه‌جا شده باشند. 

چری می‌گوید: «می‌دانیم این اتفاق برای هزاران گونه‌ی دیگر از جمله نخستی‌هایی مانند میمون‌ها و لمورها رخ داده، پس چرا فرض نکنیم برای انسان‌ها هم رخ داده؟ افزون بر این، هومینین‌های فلورس و سولاوسی به احتمال زیاد هومو ارکتوس بوده‌اند و در برداشت رایج از تکامل انسان، بعید است هومو ارکتوس ساختارهای اجتماعی، توانایی‌های ارتباطی یا فناوری‌های ترکیبی پیچیده‌ی لازم برای انجام گذر از دریا را داشته باشد.» 

فارغ از اینکه انسان‌های باستان به‌راستی چه زمانی راهی دریا شدند، هنوز این پرسش باقیست که چه چیزی آن‌ها را به این کار واداشت. فاول چند ایده دارد. یکی از آن‌ها جست‌وجوی غذا است. 

محیط‌های آبی سرشار از منابع غذایی غنی هستند. فاول توضیح می‌دهد: «بسیار محتمل است که بسیاری از آزمایش‌های اولیه با شناورها در دریاچه‌ها و رودخانه‌ها با هدف ماهیگیری یا گردآوری دیگر منابع غذایی آبزی انجام شده باشد. قایق‌ها بهترین ابزارهای موجود برای جابه‌جایی آسان مقادیر زیاد مواد هم بوده‌اند؛ مانند انتقال لاشه‌های بزرگ حیوانات از محل شکار به خانه یا حمل چخماق یا ابسیدین از معادن سنگ.»